Summary: Mark Angeles, moderated by Virgilio s. Almario

Rio Alma: Ang unang dapat pansinin ay kaagad inilalantad sa atin ng Angeles ang kanyang layunin; mayroon siyang malinaw na political program — gusto niyang makipag-usap sa kanyang minamahal na mga inaapi. Mula doon sa kanyang programang iyon, tingnan natin ngayon ang kanyang anim na tula kaung sa palagay nga natin ay dapat itong basahin ng mga inaapi.

Sicat-Cleto: Kanina, noong pinapaliwanag mo ang disenyo ng iyong koleksyon, tumutok ako sa hindi luksang-parangal na konsepto; sa tula na ito (‘Aniya’), ang basa ko sa kanya ay deklarasyon ng kung ano ang tula; nakita ko iyon dahil sa salitang balaraw. Ang ars poetica na ito, inaalingawngaw ang mga pakiusap ni Jess Santiago sa “Kung ang tula ay isa lamang pumpon ng salita.”

Sa ‘Dose,’ buo ang tula kasi tungkol din siya sa maskulinidad at kung paanong ang uri ng pagkalalaking iyon ay binabaog, o ang mismong bayag ay pinipitpit dahil sa kaapihan.

Evasco: Bilang isang guro at manunulat na pinalaki ng mga guro din na umusbong noong first quarter storm, binusog ako ng mga tula ng protesta. Ang aking hamon kay Angeles, pwede ba tayong sumulat ng mga protesta ngayon na higit na sariwa ang pagkakasulat? Sa tulang ‘Fortuna,’ narito ang mga imahen ng masong bumayo, umaasong bakal, piring, uhay ng katarungan — kumbaga, kung gumawa tayo ng katalogo ng mga tula ng protesta noong 70s, gamit na gamit ito. Ang teorya ko, ang mga problema noon, problema parin ngayon — pero hindi naman kailangang pareho parin ang mga imahen.

Nabanggit mo sa iyong poetics na ang iyong impluwensya sina Ruth Mabanglo, Pablo Neruda: ito ay mga tula ng protesta na may musika; inaasahan ko ring makita sa iyong mga tula ang ganitong musika. Tradisyon noong 70s ang mga statement o slogan bilang tula.

JCR: Sa mga una niyang koleksyon, noon lang ako nakakita ng makata na gumagamit ng heteroglossia sa kanyang tula; kaya niyang gumamit ng isandaang tao na may isandaang conflict na may isandaang emosyon. Hindi ko nakita ang ganoong heteroglossia sa koleksyong ito. Palagay ko, iyon ang dahilan kung bakit hindi ko makita ang magic na nakita ko sa mga una niyang tula.

Napakalaki ng hamon ng committed poetry sa panahon ng Fliptop: may mga bagong metapora. Ang daming nangyayari, at sa dami ng pangyayaring iyon, hinahanap ko kung nasaan ang iyong panulaan. Ang anghang ng patikim ay di ako maanghangan gaano.

Rio Alma: Hindi kaya ang problema ay naroon rin sa kanyang ipinaksa? Kasi ang intensyon niya dito ay magbigay talaga ng papuri; ng tribute.

Sicat-Cleto: Kadalasang nakakabit ang terminong heteroglossia sa nobela. Valid ang paghahanap noon para mas maging matagumpay ang koleksyon.

JCR: Kaya ko hinahanap yun, kasi kaya niya; he’s a very competent writer. Parati kang ikukumpara sa mga maganda mong akda.

Rio Alma: Ang isang kagyat kong isasagot sa paghahanap ng heteroglossia ay ang pangyayaring iisa ang tinig nito; personal ang tinig nito kaya hindi makakagawa ng ibang tinig. Pero problema iyon; kung gusto niyang maglagay ng iba pang mga tinig, nasa kanya ang pagplano para doon.

Hidalgo: My understanding of heteroglossia is that it’s not just a variety of voices but a variety of language registers; is it possibility in poetry at all?

Rio Alma: Pwede naman; in fact ginawa niya ito sa ‘Fortuna.’

Abad: What is meant by language register?

Hidalgo: The work that comes to my mind is a novel; ‘Dogeaters’ by Jessica Hagedorn. Nag-iiba ng style; ng mga lenggwahe.

Jarin: Ang dami paring ganitong klaseng tula sa campus writers; isa ka yata sa mga tinitignan nila bilang padron. Ang lagi kong tanong sa ganito, bakit walang nagbago? Bagamat hindi parin nagbabago ang lipunan, sa ganitong tula, are we still writing for our fellow activists? Paano ang masa na hindi organized? Paano ka makaka-reach out sa ganun? Hindi nag-raise ng bar; hindi nag-reach out.

Angeles: ang sinasabing heteroglossia, nasa libro ko yun na ‘Emotero,’ iba-ibang tao kasi yun. Totoong inaamin kong problema ang sloganeering. Sa mga aktibista, content ang gusto nila, pero form and content naman dapat talaga.

Rio Alma: Form and content is not a native problem in literature; native writers never talked about it. Pumasok lang ang problema ng form and content sa Philippine literature dahil sa pag-aaway ni Jose Garcia Villa at Salvador Lopez.

Abad: It occurs to me that there’s really the substance of any ideology that will attract people: freedom and justice. What I want are the voice of the members of the poor who also oppress the poor; I don’t want anything romanticized. What I want is a gallery of villains: if you give them a voice, what is their situation? Bakit sila akyat-bahay? Bakit sila mandurukot? They themselves need to think progressively.

Eusebio-Abad: Sa tanong na bakit walang pagbabagong nangyari, ang isang interpretasyon ko doon ay in terms of how activists would speak; yung imagery and metaphors na ginagamit. I would suggest na gumamit ng imagery na hindi usually ginagamit ng activist poems / literature. Ang gusto kong isa pang i-target mo na reader ay ang middle class; ang hindi pinaka-naaapi pero nararanasan rin ang oppression.

Maraming aktibista na pagkagraduate, napupunta sa call centers o multinational corporations; bakit? Hindi ko sila jina-judge, pero may tanong doon na bakit sila napunta doon? Gusto kong makakita ng activist literature na makaka-relate ako; hindi na ang gasgas na images ng picket line, sakada, etc.

Rio Alma: Although at the same time, ang mga inaapi noong araw, hanggang ngayon ay inaapi parin.

Tolentino: Palaging may weight of the world na hinahanap sa ganitong writing, kasi may claim din sa poetics na we’re writing for a larger collective. Ang subject position ng writer represents that sector, and therefore has the moral ascendancy to speak in behalf of them.

Mahalaga ang project na ito kais it’s a kind of repolitization. Ang nakikita kong bago dito, ang staging of the poetic scene; hindi na lang siya tungkol sa rite of passage kundi ang violent rite of passage na tatatak sa persona.

Ang parangal is a kind of memorialization; it’s against forgetting.

Ang challenge ay i-level up na at maging mas responsive sa technology at sa divergent kind of audience na willing parin namang ma-politicize. Sa visual arts din, hindi na lang taas kamao; there are other ways of articulating social realism.

Braga: Paano ang pagle-level up? Paano mo tutubusin ang panitikan, ang bayan, ang sarili, sa diskusyon ng cliche?

Ang protest literature, gaano sila kalapit sa pinoprotesta nila? Mayroon rin bang complicity? Baka tayo pala ang nagpapasuso sa kanila kaya hindi sila nawawala.

Dalisay: I’m looking for protest literature that is somewhat more nuanced; walang easily identifiable villains. Halimbawa, hindi lahat ng multinational corporations ay masama; hindi lahat ng mining ay masama. Sa political writing natin, nadidiminish, in a sense, ang menace, kasi nagiging simple. Ang mas insiduous na kaaway ay ang mas complex; ang mas hindi mo nakikitang ito pala ang kaaway. There are other kinds of possibilities we can pursue.

Silverio: Naghahanap din ako ng paraang maiparating ang mensahe sa paraang hindi mae-alienate ang mambabasang hindi bahagi ng kilusan. Ang takot ko bilang manunulat ay ma-turn off ang audience. Ang layunin mo na magsulat para sa masa — ito ba ay babasahin ng masa? Baka ang iba ay hindi, dahil sa lalim ng talinghaga.

Bilang propagandista, ang layunin natin ay abutin ang pinakamaraming pwedeng abutin, hindi laging tayo-tayo lang.

Umuunlad rin naman ang sensibilidad ng masa; pamilyar naman na sila sa teknolohiya. Pwede mong i-discuss ang protesta nang hindi ka nasa picket line lagi.

Salud: I agree with Dalisay, minsan ay napaka-cliche ng nakikita namin about oppression, etc. Ang oppression ngayon, complicated na yan, parang relationship sa Facebook.

Ang nakakatakot dito, wala nang mukha ang oppression. Kasi kung itatali natin kay Marcos, GMA, etc, it has a numbing effect — parang nagiging entertainment in the long run. Ang mas nakakatakot, wala siyang form; wala siya shape. Kapag yun ang diniscuss mo, you will be walking on very sensitive ground, but your voice will be you.

Vibiesca: Kahit naman hindi ka aktibista, ang purpose mo, maihahayag mo parin. Simple lang: gusto mong tumulong sa mga naaapi; kayang-kaya mo yun without having to resort to cliches.

Hidalgo: (To Braga) Were you suggesting, because the situation has remained static, then the cliche is the most appropriate way of dealing with it? Because I don’t believe that that’s the case; I don’t see the relation between the two.

Kung magagawa mo ang lahat ng technique para hindi maging cliche ang writing mo, mas magiging effective sa readers.

JCR: Ang dami-dami nang tradisyon na makukuha; madami nang kontribusyon. Ang mga aktibistang nagjajakol, noong araw ay bawal isulat yun; ang panulatan ay parang teknolohiya na umuunlad nang umuunlad para hindi maging irrelevant. Kaya nga nagkakaroon ng mga cliche ay dahil nagkakaroon ng mga pagbabago. Kung talagang effective kang manunulat, pati ang militar ay babasahin ka. Pero kung safe ka, hahayaan ka lang. Kaya ka progressive na manunulat kasi taas ka nang taas ng antas at lagi mong kino-confront ang power.

Rio Alma: Nakikita kong kahit ang mga gasgas na imahen, kapag inihain niya sa inyo ay nagkakaroon ng complexion.

Ang mga tulang ito, para ito sa mga kasama mo; ang mga hindi bahagi ng kilusan, hindi maiintindihan ito. Pero kailangan ang ganito; kailangang may tumutula para sa kilusan.

Pero sa dulo ng lahat, maraming kailangang baguhin sa paraan ng pagsusulat. Nasa iyo ang huling pagkakataon.

Mark Angeles’ Poetics

Image_DSC0078 copy

Higit Sa Lahat

 

Nagkatahip ako sa pagbabasa ng mga tula nina Ruth Elynia Mabanglo, Andres Bonifacio, at Pablo Neruda kaya—at dahil sila lang ang natatandaan kong binasa ko noon—masasabi kong sinuhayan nila ang anyo at politika ng aking pagtula na kung tutuusin ay malalagom lang sa dalawa: (1) maging mapusok sa pag-ibig; (2) laging pumanig sa inaapi.

Ang koleksyong ito ang magsisilbing ebanghelyo ng kung ano ang pagtula para sa akin. Kung ang una kong koleksyon ng mga tula—ang Patikim—ay may temang pag-ibig, ang ikalawa—ang Emotero—ay nagbigay ng boses sa  humigit-kumulang isang daang kataong karaniwang hindi naisasatinig ang kanilang karanasan (kapwa nalimbag ang Patikim at Emotero bilang indie books), ang ikatlo—ang Engkantado—ay nagbigay naman ng buhay (malay/kasaysayan/pagpupunyagi) sa mga puno (available ang Engkantado bilang e-book), at ang ikaapat kong koleksyon—ang Threesome—ay ménage à trois ng mga tula ko sa wikang Filipino, Ingles, at mga salin sa Filipino ng mga tulang Ingles, ang ikalima kong koleksyon—na pinamagatan kong Higit sa Lahat—ang magtitipon sa lahat ng aking mga tulang lutang ang pagkiling sa pinili kong linyang pampolitika.

Balak kong hatiin sa tatlong bahagi ang Higit sa Lahat: “Mga Tao”, “Talinghaga”, at “Hindi Luksang Parangal”. Ang mga tulang hawak ninyo ngayon ay kasama sa bahaging “Hindi Luksang Parangal”. Lahat sa mga tulang ito ay may (mga) taong pinag-aalayan. Halimbawa, ang mga tulang para kina Crispin Beltran, Jonas Burgos, at Diosdado Fortuna. May mga tula ring alay sa mga grupo; halimbawa, ang mga tulang para sa mga magsasaka ng Hacienda Luisita, sa Morong 43, at sa mga biktima ng masaker sa Maguindanao.

Ang koleksyong ito ang sasagot kung para kanino ang pagtula higit sa lahat. Dahil sa ganitong intensyon, gusto kong makaabot ito sa mga inaapi at lumalaban para sa kanila—silang laman ng isip ko bago at habang isinusulat ang mga piyesa sa koleksyon. Kung gayon, problematiko sa akin kung ipapasa ko ito sa palimbagang mainstream para maibenta ito sa mga kilalang bookstore. Nahirapan ako sa pagpapalimbag at pagbebenta ng Patikim, Emotero, at Threesome. Galing sa kaunti kong naipon ang ginastos ko sa pagpapalimbag at ni katiting ay wala akong kinita sa pagbebenta ng tatlong aklat.

Gusto kong makarating ang koleksyong ito sa mga palengke at pagawaan, sa mga sakahan at palaisdaan. Gusto kong mapasakamay ito ng mga taong binigyan ko ng tinig ang pagpupunyagi. Higit sa lahat, para sa kanila ang aking pagsusulat ng tula. Sana maging abot-kaya, o kung hindi man at kung kakayanin, maibigay sa kanila ito nang libre.

Pero magagawa ko kaya? Isang araw, nakabasa ako ng isang anekdota tungkol kay Andrew Carroll. Si Andrew Carroll ay isang Amerikanong manunulat, editor, aktibista,  at istoryador.

Noong 1992, napagkasunduan nina Carroll at Joseph Brodsky (Poet Laureate ng Estados Unidos at nagwagi ng Nobel Prize in Literature) na itatag ang American Poetry and Literacy Project (APLP). Layunin ng APLP na magpamudmod ng mga libreng aklat ng tula sa publiko. Sa tulong ng Book-of-the-Month Club at Academy of American Poets, nilibot ni Carroll ang buong Estados Unidos at nagpamigay ng mga libreng aklat ng tula sa mga waiting shed, ospital, estasyon ng tren, homeless shelter, otel, at airport.

Nabuhayan ako ng loob dahil sa tagumpay ni Carroll. Tulad ni Carroll, hindi ko ito kayang mag-isa. Maraming tutulong sa akin—lalo na iyong mga masasabi kong kapanalig sa kilusan; iyong mga tulad kong mapusok sa pag-ibig at pumapanig sa mga inaapi.

Sa pamamagitan din ng mga tula sa koleksyon gusto kong ipakita kung paano maiigpawan ang sloganeering at sentimentalismo na laging ipinupukol sa mga tumutula tungkol sa politika at/o rebolusyon. Magagawa ito sa panitikang makabayan ng mga “bagong dugo” ng kasalukuyan.

Gusto  ko ring mabigyang-linaw, sa proseso ng pagbubuo ng koleksyon, ang isang suliraning dala ko sa aking isipan: kung ano ang maitutulong ng pagtula para maibsan ang paghihirap ng mga pinagsasamantalahan. Isang malaking ambisyon marahil ang tumingala sa mga tagumpay nina Pablo Neruda, Bertolt Brecht, Harold Bloom o maging ni Federico Garcia Lorca pero maaaring gawing inspirasyon ang kanilang mga karanasan.

May maitutulong nga ba ang pagsusulat para sa mga inaapi? Nang bumisita sa Nicaragua, napagtanto ni Salman Rushdie na may mas maraming bilang ng mga makata sa mga bayang hitik sa rebolusyon. Marahil isinisilang ng rebolusyon ang mga makata. Ang simbuyo ng damdamin ay tulad ng apoy na naghahanap ng matutupok at naghahangad na makawala sa pagkakakulong.

Paano mahihikayat ang mga mahihirap na magbasa? Lahat ng mga akdang nakalimbag,  sa pagkakaalam ko, ay kailangan pang bilhin. Iilan lang sa atin ang mayroong “extra budget” para sa mga aklat. Kung inaalay ko sa mga mahihirap ang aking mga tula, lalong hangad kong mabasa nila ang aklat. Pero paano ito mapupunta sa kanilang mga kamay? Hindi ko maatim na presyuhan ang mga tulang iaalok ko sa kanila para basahin; ako itong nanghihimasok. Katumbas ba ito ng ilang piraso ng itlog, o isda, o  gulay na kanilang ani? Kailangan kong makahanap ng paraan para maihatid ito sa kanila ng libre. Ito ang paninindigan ng koleksyon. Harinawa mapanindigan ko naman.

Summary: Rogelio Braga, moderated by Jun Cruz Reyes

JCR: Ang katangian raw ng Philippine literature, ayon sa mga obserbasyon, ay kadalasang Christian, male, at middle class; dito, kinukwestyon ni Braga ang ganito.

Rio Alma: Sino ang nagsabi; saan nanggaling yan?

JCR: Siguro ay galing ito sa obserbasyon na ang panulat ng mga lumad at mga Muslim ay hindi masyadong nabibigyang-pansin sa Metro Manila.

Angeles: Ang Moroismo, literary theory ba siya, o genre na gusto mong iangat sa Philippine literature?

Braga: I’m trying to build a theoretical framework. It’s like a third space: it’s neither one nor the other; there’s a hybridity of the two.

Rio Alma: May isa namang novel na Subanon si Enriquez na iba naman ang atake. Baka mami-misinterpret; mamimisread si Antonio Enriquez kung ang nobela lang niya ang tatalakayin.

Braga: We have to differentiate what is Moro and what is Islamic. Ang konsepto ng nation ay Western; we have to create an imagined community as a nation — yun ang konsepto ng nationalism.

Tolentino: Masyadong loaded kaagad ang poetics; it gets in the way of reading the novel. Your project is a counter-hegemony; a counter-canon of Philippine Literature; pero may gaps rin sa articulation. It’s such an abstract concept — nationalism is imposed by what institutions?

In some instances, marginalized rin naman ang Philippine nationalism. and it doesn’t take into account the issue of colonialism. I find it at this time problematic.

Evasco: Hindi ako kumbinsido pa sa Moroismo bilang alternatibo sa Nasyonalismong Pilipino. May tunggalian sa akin bilang mambabasa na makakabasa ako ng ambisyosong nobela na alternatibo, pero kumokontra.

JCR: Kung mababasa ang buong nobela, lumalabas rin ang conflict na iyan.

Sicat-Cleto: Inaacknowledge ko na ako bilang mambabasa, nanggagaling ako sa posisyong Katoliko ang relihiyon ko, pero hindi ako practicing, at babae ako; hindi ko maiwasang umalingawngaw rin sa naging stance ni Chris Martinez sa ‘Our Lady of Arlegui’ kung saan may unforgettable line: “Alam ko, hindi kayo kumakain ng baboy, marami kayong asawa…” Isang maliit lamang na anchorage sa napakalawak na konsepto at identidad.

Nadudulas ang awtor sa pagpapalit ng kanyang kasarian kasi palagi siyang naghuhubad; siguro palagi niyang chinachallenge ang pagiging conservative — hindi lamang sa pag-apuhap ng kanyang identidad, kundi pati sa kanyang katawan.

Nais ni Braga na bumuo ng isang persona na believable; ng isang babaeng Moro na nahanap ang kanyang sarili, pero parang kinakapa rin niya; kailangan pa ng refinement sa ganoong paghubog ng kamalayan.

Cruz-Lucero: Dahil maraming nakahabi dito na mga pag-aaral tungkol sa Muslim culture, history — ang kanilang literary tradition na Parang Sabil ay naihabi mo rin ba sa nobelang ito?

Noong Lumad tradition, mayroong tradisyon ng Binukot; ano ang nangyari sa tradisyong ito noong na-Islamize ang mga Lumad, at noong pumasok ang mga Kastila? Ang dinidiin at hinahanap ko ay ang literary history at literary tradition ng paglalarawan ng babae; kung paano sila kumikilos at kung paano sila naghihiganti.

Jarin: Ano ang Moro dito? Bagamat nagkakaroon ako ng mga bagong terminolohiya sa utak, para sa akin, wala namang bago sa naratibo na ginamit. Ano ang tinatawag na alternatibong naratibo dito?

JCR: Ang hinahanap mo ba ay bagong porma, o bagong nilalaman; ano ang ibig sabihin mo sa bago? Hindi ba bago yung ano yung mga Muslim bilang nagtitinda ng DVD; kung paano nagsusurvive ang mga Muslim?

Abad: You have a theoretical framework; since it has to do with nation-building, maybe the novel as fiction might also answer the one question that I really want the novel to deal with: What is the Moro concept of nation? The novel, to begin with, is Western, and the concept of nation, to begin with, is also perhaps Western. So you have a very difficult problem for the novel itself to make that clear.

Braga: It’s challenging, but I like it; it’s the only way I can discover possibilities as to how we can evaluate the concept of a nation. The concept of a Moro started with the liberation movement. They considered themselves a nation; a Bangsa. However, in the 70s, it was questioned by some of the members of MNLF as becoming too nationalistic, and so they broke away and formed the MILF.

Here, this is not Moro: This is a Filipino narrative of the Moro.

Abad: What I probably would want to see is that the characters in the novel, whether they are whom we know as Christian, Moro, or whatever, are all human beings. What I want is the human being, and I think that’s the only way you will be able to clarify. Nation is fiction.

Hidalgo: Clearly, your agenda is transgressive. My interest is that I want to know whether the form is part of your agenda; to create a novel whose form would also reflect that transgressiveness? Because from what I sense, it’s following a very conventional type of narrative, and so you do not have that type of power that would support that political agenda.

Braga: The form itself; the novelistic form, is something that I’m still studying.

Hidalgo: So you don’t consider this a Moro novel, as you said.

Braga: This is a Filipino narrative of the Bangsamoro. I want to question myself as well as to how I represent the Moro in my narrative.

Salud: Since it’s your objective to put in the Bangsamoro and how it stands in all this; is it your intention therefore to explain what the Bangsamoro is?

One thing I learned in covering Mindanao is that you cannot come up with a final conclusion as to what the Bangsamoro is; there is no central or solid core except for the religion. For you to explain what the Bangsamoro is, it might get in the way of the simple telling of the story.

Braga: Sa novel ko, this is Maguindanaoan. The Tausugs do not call themselves Moro; they call themselves Tausug.

Salud: Siguro let’s just limit the discussion; dapat specific nalang. What makes you think this small group of people is the authority on what the Bangsamoro is?

Abad-Jugo: I wonder if it’s a question of audience? Maybe I’m your reader, because you start in a setting that I am familiar with; is it your goal to take me by the hand and pull me away from my comfort zone?

Braga: Yes, I wanted to start with a setting that a lot would be familiar with. That’s why you will never see a terrorist; ang nagbebenta ng DVD.

Dalisay: Para sa akin, magaan ang takbo ng kwento; ganyang pagsasalaysay ang gusto kong sundan, hindi minamadali kahit mabibigat na isyu ang nakaloob sa narrative. Kaya ayoko na munang isipin ang mga Moroismo at mga ganyang bagay; mangyayari nalang yan sa pagtapos ko ng nobela.

I think we know from experience that most often when you write, it’s helpful to turn off your critical side so you can focus on the story itself. Kapag nangingibabaw ang pagka-kritiko mo, that makes the work wooden and predictable.

Delos Reyes: Nagpaubaya ako sa daloy ng nobela, at naramdaman ko rin namang natatangay ako, maliban lamang sa ilang detalye.

Saka ko na iintindihin kung ano nga ba ang Moroismo; ang mahalaga, nakapasok na ako sa kwento.

Hidalgo: I really was engaged by the narrative. But I was put off by the constant distinction between Filipino and Moro.

I suggest that you can add a bit more description of the way the characters look so that I can visualize what is happening in the story more vividly. Mga capsule sketches lang, pero buhay sila. Use the techniques of realism to make it a more vivid narrative.

JCR: Paano nga ba makakagawa dito ng suspense?

Ong: Since mayroon kang political agenda, you have to watch out — baka hindi naman kailangan ang ilang detalye. You have to be conscious not to overload.

Angeles: Sabi kasi nila, ang transgressive ay macho fiction.

Dalisay: May at least dalawang paraan to create suspense: this is usually done by withholding information. But sometimes even more effective is the creation of suspense by creating superior knowledge; the reader knows what is going to happen, but the character does not.

Silverio: You can make it descriptive, artistic, emotional, pero may political agenda. Kung lalaliman ang pagbasa, you will see that it’s a commentary of the old by the young.

Tolentino: It was an engaging read; magaang basahin. I would have wished for there to be focus on the dramatization of some of the details. May inaasahan tayong yabang sa big project ng novel; but some of the chapters, they just move from one plot to the other, but I cannot yet see some grand design.

Rogelio Braga’s Poetics

Image

MOROISMO

(Bakit, Paano, at ano ang mga Kinakatha[1])

  Moroismo: Kontra-Naratibo sa Dominasyon ng Nasyunalismong Filipino Sinimulan kong isulat ang Colon noong Disyemre, 2010. Binigyan ako ng boss ko ng dalawang linggong bakasyon matapos akong isugod sa Chung Hua Hospital sa Cebu dahil sa over fatigue sa trabaho. Nagtatrabaho ako noon sa isang BPO company sa Cebu bilang isang HRD Manager. Ang Colon ay itinuturing kong ‘ikalawa’ kong nobela; ang Urbanidad, ang una kong proyekto na sinimulan kong isulat na nobela noong 2007 ay patuloy ko pa ring tinatapos hanggang ngayon. Naisulat ko ang unang burador ng Colon sa loob ng tatlong linggong pagkukulong sa loob ng aking apartment sa Cebu City. Ang Colon ay nagtataglay ng isang pundamental na ideolohiya na gumagabay sa aking pagsusulat, pagtingin, at pagtimbang sa masalimuot na relasyong Bangsamoro-Filipino. Patuloy kong binubuo ang presupposition at argumento ng Moroismo bilang ideolohiya sa aking paglikha; ang Moroismo rin ang siyang magiging paksa ng tesis ko sa paaralang graduwado sa Unibersidad ng Pilipinas (MA Comparative Literature). Isinisiwalat ng aking mga akda – kuwento, sanaysay, at maging sa aking mga akda sa entablado ang Moroismo simula pa noong 2007. Malay ako sa katotohanan na ang Bangsamoro ay isang lehitimong struggle laban sa ‘kolonyal’ na dominasyon ng mga Filipino (at ng ating gubyerno at mga institusyon) sa mga Moro. Ang ‘kolonyal’ na dominasyon na ito ay nagsimula pa noong ilegal na annexation ng Mindanao at Sulu sa Pilipinas sa Treaty of Paris. Ang ‘struggle’ naman laban sa kolonyal na dominasyon ay nagsisimula pa noong dumating ang mga Kastila at dayuhang mananakop sa Timog Silangang Asya. Isa sa mga konkretong pagpapatotoo sa dominasyon ng Filipino at ng kanyang mga institusyon ay ang gahum ng samu’t saring representasyon nating mga Filipino sa mga ‘Moro’ sa iba’t ibang naratibo bilang makinisasyon ng kolonyal na argumento ng ating nasyunalismo sa pananatili ng status quo. Layunin ng Moroismo na isiwalat ang mga representasyong ito at mga ‘kubling’ argumento na naglalayon ng pananatili kolonyal na dominasyon—sa lipunan, diskurso, kasaysayan ng Bangsamoro. Layunin din ng Moroismo na basagin ang mga naratibo na ito sa pamamagitan ng pampublikong kritikal diskurso sa sining, pamamahayag, kulturang popular, akademya, at iba’t ibang intelektwal na diskurso. Tinatangka ng Moroismo na pagsilbihan ang Ummah at ang isang kritikal na diskurso sa nasyunalismo bilang ideolohiya—at partikular na ang Kakanluraning nasyunalismong Filipino. Ang Bangsamoro struggle ang siyang lehitimong kritisismo sa kalabisan at limitasyon ng Nasyunalismong Filipino. At ang Colon at Urbanidad ay isang pagtatangka na isulong ang Moroismo. Taong 2007 nang magtungo ako sa Lanao del Norte. Ito ang unang pagdalaw ko sa Mindanao at ang pinakamalayong narating ko na siguro mula sa Maynila. Kasama sa trabaho ko noon sa isang NGO ang mga biyahe sa Mindanao. Noong 2007 din ako unang nagkaraoon ng seryosong pakikipagkuwentuhan sa isang Muslim, sa isang Meranao—isang Moro. Bagaman hindi naging maganda ang naging karanasan ko sa pagtatrabaho sa NGO na iyon, nag-iwan ang karanasang ito ng sugat sa aking pagkatao na dadalhin ko marahil habangbuhay. Sa Lanao de Norte ko nakita ang lantarang marhinalisasyon at diskriminasyon ng mga Muslim na Meranao. Doon ko rin nakita ang masakit na naratibo sa kahirapan, sa digmaan, sa karahasan dahil sa rido at away sa pulitika—posisyon sa isang pulitikal na istruktura na ipinataw ng Filipinas sa mga Moro. Doon ko rin unang nakita ang dalawang katotohanan: na ang Pilipinas ay hindi ang Maynila, hindi ang mga Tagalog. Binubuo pala ng iba’t ibang nasyon, paniniwala, at pagtanaw sa kasaysayan ang tinatawag kong ‘Pilipinas’— at doon ko rin napagtanto na maraming katotohanan ang hindi sinasabi at sinabi sa akin ang Nasyunalismong Filipino, ng aking mga institusyon, tungkol sa kalayaan, sa aking nasyunalismo, sa Bangsamoro. Naghahanap ako ng alternatibo sa Nasyunalismong Filipino. Noong 2007, ipinalabas ang dula kong Sa Kiyapakaoma o Mananangga/Sa Pagdating ng Barbaro (UP Repertory Company, sa direksiyon ni Nick Olanka)sa Cultural Center of the Philippines bilang bahagi ng Virgin Labfest; ito ang ikalawang dula ko sa nasabing sa festival. Ito ang unang trabaho ko na lantarang tumatalakay sa isyu ng epekto ng digmaan sa mga komunidad ng mga Kristiyano (‘settlers’) sa Mindanao at kung paano nila tinitingnan at binubuo ang relasyon sa mga kapitbahay nilang Muslim. Ito rin, para sa akin ang unang pagsisiwalat ng Moroismo sa aking pagsusulat. Sa taong din ito nagdesisyon akong isulat na nobela ang Urbanidad. Ang Urbanidad kasi ay isang maikling kuwento na nailathala ng Ani (Cultural Center of the Philippines) noong 2005. Nang sumunod na taon, ipinalabas naman ang dula kong Ang Bayot, Ang Meranao at ng Habal-Habal sa Isang Nakababagot na Paghihintay sa Kanto ng Lanao del Norte (UP Repertory Company, sa direksiyon ni Nick Olanka)sa Cultural Center of the Philippines bilang bahagi muli ng Virgin Labfest. Tumatalakay ang dula sa diskriminasyon at marhinalisasyon ng mga Meranao na Lanao del Norte. Noong Marso 2008 bilang bahagi ng aking pagsasaliksik sa Urbanidad bilang nobela, dumalo ako sa anibersaryo ng Jabidah Massacre sa Corregidor, sa Bataan. Dito nakausap ko nang personal si Jibin Arula at dito ko rin unang nakasalamuha ang mga kasapi ng MNLF at MILF. Makahulugan sa akin ang pagdalo sa anibersaryo ng Jabidah Massacre dahil dito ko unang konkretong nakita ang tinatawag nilang ‘Bangsamoro Struggle’. Sa gitna ng mga talumpati at pagsigaw ng ‘Allahu Akbar!’ at ‘Takbir!’ isang kasapi ng Moro Islamic Liberation Front ang tumayo sa gitna ang madla at nagpahayag: Walang kapayapaan kasi walang kalayaan.             Doon ko noong naisip, bilang isang Filipino, na ipinanganak sa kalayaan at kapayapaan ang Moroismo—bakit ko ipipinid ang aking Sarili kung may ibang tao na ang nangungusap ng kapayapaan at kalayaan?             Noong Marso, 2008 ko naisulat ang unang burador ng aking dula na Ang Mga Mananahi na tumalakay sa partisipasyon ng mga kababaihang Moro sa Sulu sa struggle at ang isyu ng kolonisasyon ng mga Filipino sa mga Moro—at kung paano ito dapat na talakayin. Ang Mga Mananahi, sa aking palagay ang pinaka-lantad sa aking mga akda sa pagtalakay ng Moroismo. Nabubuo na sa akin sa panahong ito ang isang ‘paradigm’ kung paano kung titingnan ang karanasang Moro at Filipino sa isang lente na kritikal na pag-uusapan at susuriin ang gulo sa Mindanao, ang identidad ng Moro at Filipino, ang kasaysayan ng dalawang nasyon—Bangsamoro at Filipino, ang mga masisining na pamamahayag, maging ang mga balita sa midya, ang aking sarili bilang ‘Filipino’, at ang nasyunalismo—ang samu’t saring naratibo ng kolonyalismo at dominasyon. Kaya sa aking mga akda bilang mandudula at mangangatha, ninanais kong halungkatin at halughugin ang pinakatagong bahagi ng aking pagkatao bilang isang Filipino—ang aking kasaysayan, mga pandama, pinanghahawakang mga perspektibo, pagdamdam at tahasang ibangga ito sa kasaysayan, pandama, perspektibo, pagdamdam, pagkatao at identidad ng Moro. Dito ko sinimulang mabuo ang isang lente kung paano ko susuriin ang aking estetika at mga trabaho—blog entries, sanaysay, dula at kuwento—na tumatakay sa relasyong Moro at Filipino. Na mayroong dalawang ‘naratibo’ ang nagbibigkis sa masalimuot na relasyong ‘Moro-Filipino’. Una, ang Naratibo ng Bangsamoro at ikalawa, ang Naratibo ng mga Filipino sa Bangsamoro. At ang Colon bilang nobela ay isang pagtatangka na likhain ang isang entablado kung saan nagtatalik ang dalawang naratibo na ito na may dahas, lunggati, rimarim, at kapwa takot (mula sa Moro at sa Filipino) sa kung anuman ang kahihinatnan pagsasama.

Naratibo ng mga Filipino sa Bangsamoro

COLON at iba pang mga akda   Noong 2009 itinanghal ang dula kong So Sanggibo a Ranon na Piyatay o Satiman a Tadman sa Cultural Center of the Philippines bilang bahagi ng Virgin Labfest (Tanghalang Filipino, sa direksiyon ni Rikki Benedicto) at tinatalakay nito ang isang pilit na ikinukbling naratibo ng Tacub Massacre sa Lanao del Norte noong panahon ni Marcos: ang karahasan ng mga Ilaga sa Mindanao at sa dahilan kung bakit hindi natatapos ang ‘lahat-lahat’ sa digmaan na palaging nagwawagi ang nasyunalismong Filipino: na may mga damdamin na higit pa sa dalamhati ang nananatili pagkatapos ng gulo; kasing lupit ng Nasyunalismong Filipino ang multo ng kasaysayan ng ating karahasan sa mga Moro dahil patuloy nitong nananahan, naninibasib.   Colon: Isang Nobela   Noong 2008 nagtungo ako sa Cebu at nagdesisyon na doon muna manirahan at magtrabaho. Isa rin itong ‘pagtakas’ sa Maynila kung saan nauubos noon ang aking oras at lakas sa pagsusulat ng mga dula at pakikisangkot sa produksiyon bilang mandudula. Napansin ko kasi na sa Maynila, inaagaw ng teatro ang oras at lakas ko na marapat sana na inilalaan sa pagsusulat ng mga kuwento (na una ko talagang hilig) at ng aking nobelang Urbanidad. Kaya nagdesisyon akong lisanin ang Maynila at sa Cebu ipagpatuloy ang buhay. Tulad ng nabanggit, sa Cebu ko nga naisulat (at natapos!) ang Colon. Naging mahirap sa akin ang pagsusulat ng Urbanidad sa Cebu. Hanggang sa Cebu dala-dala ko pa rin ang kubling mga naratibo ng karahasan ng Ilaga sa Mindanao mula sa pagsasaliksik ko sa aking mga dula. Sinimulan ko kasing magsaliksik tungkol sa mga Ilaga noong 2009 para sa aking dula at mga blog entries. Bakit Colon? Bakit sa Cebu? Sa nobela na ito tinatalakay ko ang Ilaga at ang paghahanap ng isang babae (Moro na pinalaking Filipino sa Maynila) ang kanyang nakaraan, kasaysayan ng kanyang pagkatao at identidad. Ang Colon ang itinuturing kong ‘nakababatang kapatid’ ng Urbanidad; bagaman mas naunang kumpleto bilang nobela ang Colon. Sa Colon, ang pangunahing tauhan at ay isang ‘Tagalog’ na taga-Maynila, ang setting ng kuwento ay sa Bisayas (Cebu at Negros) pero tinatalakay ang isyu ng kaguluhan sa Mindanao. Luzon, Visayas, Mindanao. Ninais kong ‘sakmalin’ sa isang kuwento ang ‘buong’ Pilipinas at ang dalawang naratibo na nabanggit sa Moroismo. At ang pinakatamang setting ay ang Cebu. Cebu na may ‘ibang pagtingin’ sa konsepto ng banwa (na kontra-Maynila). Cebu, na kung ituring ng mga Cebuano ay ang marapat na nasa gitna ng Pilipinas—at ang Colon, ang pinakamatandang lansangan sa Pilipinas, ang sentro ng Cebu. Sa pinaka-pusod ng Pilipinas, sa nobelang Colon, ay ang kubling karahasan ng mga Filipino sa mga Moro upang itinding at pangatawanan lamang ang ating nasyunalismo. Lahat ng lansangan sa bansang ito marahil ay patungo sa pinaka-pusod, sa sentro tulad ng batas ng grabidad, sa Colon. Noong 2010 ko rin naisulat at nailathala ng High Chair Poetry Magazine ang sanaysay kong Ang Moralidad ng Naratibo na ninais kong tingnan at suriin ang Ampatuan Massacre gamit ang lente ng tunggalian ng dalawang naratibo ng Moroismo: Ang Naratibo ng Bangsamoro at ang Naratibo ng mga Filipino sa Bangsamoro at isiwalat na ang naratibo ng Ampatuan Massacre ay naratibo ng ating Nasyunalismo, hindi ng Moro.   Ang Pagsusulat Bilang Disiplina   Ang pagsusulat sa akin ay walang pinagkaiba sa ibang trabaho, sa opisina o sariling business. Kailangan na paglalaanan ito ng oras, panahon, lakas, resources at disiplina. Sa akin ang manunulat ay sinusukat sa kanyang ‘output’ – at sa output lamang. Sa ganitong istandard na sinusukat ko rin ang aking sarili bilang isang manunulat, sa aking output. ‘Yun nga lamang, sa loob ng halos labingtatlong taon kinuha ng trabaho sa opisina ang oras ko sa pagsusulat kaya isang ‘struggle’ para sa akin ang makapagpalabas ng maraming kuwento, sanaysay, dula at blog entries sa mga taong iyon na ginugol ko sa pagtatrabaho sa mga BPO companies sa Maynila, Cebu, at Bacolod. Wala akong pormal na pagsasanay sa pagsusulat maliban na lang sa pagdalo ko sa mga palihan sa UST noon at sa Ateneo. Pagbabasa, ang aking personal journal, at ang pagsama-sama sa mga kaibigang makata at mandudula paminsan-minsan ang naging mga pamamaraan ko na mapaunlad ang aking pagsusulat at disiplina. Sa aking disiplina tatlo ang proseso palagi ng pagsusulat o paglikha: (1) pagdanas, (2) ang pagsusulat mismo at (3) rebisyon. Mahalaga sa akin ang karanasan na dumaraan at sinasala ng aking mga pandama. Kaya pagkatapos ng kolehiyo nagdesisyon akong magtrabaho at manatili sa ‘labas ng unibersidad’, namuhay ako bilang isang empleyado ng mga call center sa Maynila, Cebu, at Bacolod. Mamuhay bilang isang anak, kaibigan, kapatid, estranghero, ka-opisima, katalik, iniibig at mangingibig. Nagtungo ako sa Mindanao, nakisalamuha sa iba’t ibang uri ng tao mula iba’t ibang antas ng buhay—Moro, Kristiyano, Lumad. Namuhay na malayo sa Maynila (ang kung maaari sana sa mas malayo pa) upang mas lalo kong makita ang aking bayan, bansa sa labas ng Maynila. Umibig, nanibugho, lumigaya, nabigo, nadamdam, natakot, nasaktan at nakasakit. Manood ng sine, dula na likha ng ibang mandudula, magbasa nang magbasa. Karanasan ng Sarili ang bukal ko ng inspirasyon sa aking mga nililikha. Naging oportunidad at limitasyon rin sa akin ang pagkiling sa karanasan bilang bukal ng inspirasyon sa pagsusulat: kaya hindi ko rin nakikita ang sarili ko na magtrabaho sa estasyon ng tv at gumawa ng mge telenobela, magtrabaho sa mga magazine na mayroong sinusundang deadline, kumuha ng kursong Malikhaing Pagsulat. Hindi ako nagsusulat ng kuwento, dula, sanaysay na hindi ko naranasan, lalo na ang hindi ko pinaniniwalaan dahil hindi ko ito pinaglimihang maigi sa aking sulok, sa aking Sarili. Sa akin, ang lahat ng nililikha ko ay ekstensiyon ng aking pagkatao at Sarili, ng lahat ng aking mga pinanghahawakang mga paniniwala at prinsipyo sa buhay. Nagsusulat lang ako para sa aking Sarili at buhay. Matagal ko nang tinanggap na hindi talaga ako ‘yayaman’ kung sa pagsusulat lamang kaya kailangan kong kumayod sa ibang pamamaraan para kumita. Limitasyon pero masaya na muna ako rito sa kasalukuyan. Sa akin, tulad ng ibang trabaho sa opisina—ang pagsusulat ay dapat na ‘output at performance driven’ at may scorecards: nama-manage mo ang performance mo sa bawat matatapos na likha—saan ka nagkulang, saan lumabis, ano pa ang kailangan, ano ang hindi na dapat ulitin. At ano ang benchmark. Simula nitong Oktubre 2013 nagdesisyon akong iwanan ang karera sa pagtatrabaho sa mga korporasyon at magsulat na ‘full time.’ Kaya naitayo ko ang scorecards ko sa aking sarili. Mula 2013 hanggang 2016 at ito ang target ko: 2013-2016 Performance Metrics

Metric Measures Performance
Dula 8 Full length plays o 13 one acts 3 na naisadulang full length or 6 na one acts
Katha 4 na nobela o 12 novellete 2 nobela na nailathala or 5 novelette
Sanaysay 2 aklat ng mga kalipunan ng mga sanaysay 2 nailathalang mga aklat ng sanaysay
Blog Entry 12 36 blog entries

  2013 Performance Metrics

Metric Measures Performance
Dula 2 full lengths o 3 one acts Ang Mga Maharlika
Katha 1 nobela o tatlong novellete (up to 150 manuscript pages) Colon at Dalawang D’ Barkads novellete
Sanaysay 13 2 travel essays mula Sa Kabila ng Lahat (Maginadanaoan, Kagan)
Blog Entry 12 5

*Sa taong 2013 (Nobyembre ngayon na sinusulat ko ang dula) mayroon akong performance gaps sa akingperformance bilang manunulat. Sa Dula hindi ko nakikitang matatapos bago ang ika-31 ng Disyembre ang dula kong Maas na isasali ko sa Virgin Labfest 2015. Dalawang sa tatlong D’ Barkads novelette ang natapos ko ngayong taon. Sa sanaysay, dalawa lamang sa 13 sanaysay ang natapos ko sa aklat ng mga sanaysay, Sa Kabila ng Lahat. 2014 Performance Metrics

Metric Measures Performance
Dula 2 full lengths o 3 one acts Maas at adaptasiyon ng Hamlet patungkol sa rido
Katha 1 nobela o tatlong novellete (up to 150 manuscript pages) Urbanidad at ang tatlong novelette
Sanaysay 10 labing tatlong bahagi pa ng Sa Kabila ng Lahat at dalawang (2) graduate school crictical essays
Blog Entry 12 Kabayaan Ka

Kung papansinin, hindi kasama sa mga proyekto ko sa susunod na apat na taon ang masigasig na pagsusulat ng mga maikling kuwento. Nais ko kasing bigyan nang mas malawak na posibilidad ang aking sarili na makasulat ng mga nobela at novelette. Isa sa mga plano ko ngayong Disyembre 2013 ay ang tipunin lahat ng mga naisulat kong luma at bagong maiking kuwento para sa isang koleksiyon. Plano ko na ipadala ang koleksiyon sa mga publisher sa 2014. Ang ‘Performance’ ay nangangahulagan na manuskripto pa lamang at hindi aklat o produksiyon ng dula (maliban na lang sa blog entries). Nagsisilbi ang ‘scorecards’ na ito mula 2013 hanggang 2016 na bagay sa akin kung nasaan na nga ba ako sa aking pagsusulat o kung nagsasayang lang ako ng aking oras. Sa akin, nagsisimula ang paglikha sa content, sa gusto at kailangan kong sabihin—at ang content ang siyang nagbibigay ng hubog sa form. Nagkakaroon lang ng saysay sa akin ang form sa rebisyon. Sa aktong pagsusulat, ang kailangan ko lamang ay dalawa: lakas at panahon. Dahil mula naman sa pagdanas ang aking pagsusulat, hindi mahirap sa akin ang maupo at magsimulang magsulat. Bago ako humarap sa papel o kompyuter, buo na sa akin ang desisyon na magsulat at lumikha. Sa pagsusulat ng dula at kuwento dalawa palagi ang aking estratehiya: kung hindi may nabuo nang banghay ang kuwento at bahagi at isusulat ko na lamang o iyong diretso akong magsusulat at bahala na kung saan makarating. Mas masaya ako sa ikalawang estratehiya. Sa una, mahirap sa akin makatapos ng kuwento na nailatag na ang banghay (halimbawa na rito ang Urbanidad) at nararamdaman ko na masyado akong ‘nakukulong’ at nawawala na ang excitement sa proseso ng paglikha. Mas madali kong natatapos natatapos ang kuwento kung masaya ako sa karanasan ng paglikha at sa aktong pagsusulat ko na lamang nalalaman ang kahihinatnan ng aksiyon na ito, ng tauhan na ito kung ganito o ganyan ang kanyang naging desisyon sa pagdaloy ng naratibo. Bagaman sa aking karanasan, mas madali namang mag-rebisa kung nailatag mo na ang banghay bago ka pa man magsimulang magsulat. May dula akong naisulat sa loob ng Bo’s Café sa Ayala Cebu, mayroon din sa bawat araw na paghihintay sa kasama sa GMA Kamuning station bago pumasok sa opisina, mayroon akong maikling kuwento na naisulat sa bus stop ng Maramag, Bukidnon. Naisulat ko ang nobelang Colon sa tatlong linggong ‘vacation leave’ at nagkulong sa apartment dahil itinakbo na ako sa Chung Hua Hospital dahil sa over-fatigue sa trabaho sa opisina. Mas nakauubos ng pisikal na lakas ang pagsusulat ng kuwento kaysa sa dula. Mas nakapapagod naman ang rebisyon ng dula kumpara sa kuwento/katha. Sa dula, patuloy mong nirerebisa ang akda sa bawat produksiyon ng dula. Kailangan naroroon ka sa rehearsal, kausap mo ang director at prodyuser. Kausap mo ang mga artista. Totoo nga si Virginia Woolf na kailangan ng isang manunulat ang sarili niyang silid o espasyo. Iyong malayo sa mga tao, malayo sa gulo at sa pangungulit ng mga pangangailangan ng buhay. Ngayon, naiisip ko na hindi kailangan ng asawa o bana o kasintahan ang manunulat. Hindi niya kailangan ng Facebook at Twitter kung nais niyang makapagsulat. Hindi niya kailangan ng maraming relasyon sa iba’t ibang tao. Hindi niya kailangan ng iba tao sa pagsusulat. Ang rebisyon sa akin ang pinakamahirap na bahagi ng proseso ko ng pagsusulat. Naaalala ko ang turo sa amin noon ni Dimalanta sa Thomasian Writers Guild (TWG) sa Unibersidad ng Santo Tomas: sa rebisyon mo talaga makikita kung sino ang ‘tunay’ na manunulat. Halos pareho ang proseso ko sa rebisyon sa pagsusulat ng dula at katha. Sa dula, ipinababasa ko sa mga kasamang mandudula ng PETA Writers Pool o The Writers Bloc, Inc. ang mga bagong dula. Sa nobela o maikling kuwento naman, sa aking grupong Naratibo. Sa aking mga dula, kuwento o sanaysay na patungkol sa mga Moro—palagi, mayroon akong grupo ng mga ‘mambabasa’ na malalapit na kaibigang Moro at Muslim sa Mindanao. Kinukuha ko ang kanilang perspektibo at komento at isinasama ko ito sa aking rebisyon. Ito ang proseso ko lalo na pagsusulat ng dula, ang ipabasa sa malalapit kong kaibigang Moro ang aking akda at imbitahan sila sa rehearsal; iniiwasan ko kasi na pumasok sa aking likha ang mga biases ko bilang manunulat na nakuha sa edukasyon at midya na mga institusyon ng aking bayan. Mahalaga rin kasi sa akin na isaalang-alang ang cultural at religious nuances sa naratibo na maaaring maka-offend ng audience o mambabasa. Sa proseso ko ng rebisyon pumapasok ang masigasig na research bilang validation sa naisulat na sa dula. Napansin ko kasi kung sisimulan ko sa research bago ang pagsusulat, ang pagsasaliksik ay nagiging barrier sa aking pagsusulat. Ito ang naging karanasan ko sa Urbanidad. Nasanay kasi ako na sa proseso ng pasusulat, dire-diretso dapat ang paglabas sa akin ng mga detalye, ng kuwento at hindi dapat mahihimpil dahil lamang sa ganito-ganiyang detalye mula sa kasaysayan o factual truth. Hindi ko alam pero nitong mga nagdaang mga araw nagiging malungkutin ako. Nahihimpil ang lahat ng gawain na may kinalaman sa pagsusulat. Sa totoo lang, nais ko na ring magka-aklat. Nais ko na ring magsulat nang magsulat ng mga kuwento, nobela, sanaysay at mga dula. Busy ako sa trabaho at sa pag-aaral. Masyado na akong maraming kakilala at minsan, nauubos na ang oras ko sa Facebook at maglikha at pagma-manage ng napakaramig relasyon sa mga tao. Nais kong magkaroon ng oras, ng sariling espasyo, ng may kalayaan upang makalikha at makapagsulat. Sa bandang huli, ito lang pala ang mga kinakailangan ko sa buhay bilang manunulat—karanasan, disiplina, oras, kalayaan at ang paminsan-minsang pag-ukilkil ng Sarili at budhi.   [1] Ang aking mga kuwento/katha ay nailathala na sa iba’t ibang series ng Ani (Cultural Center of the Philippines)at Tomas (UST Creative Writing Center and Studies) sa pagitan ng 2002 hanggang 2007. Nakalulungkot isipin na lahat ng mga personal kong kopya ay napahiram sa mga kaibigan at hindi na naibalik. Ang Urbanidad, Bona Bien, Emilio Echeverri at Sinta ay nailathala sa Ani. Ang Fungi at Bona Bien naman ay sa Tomas. Maaring makipag-ugnayan sa CCP Literary Arts Division at UST CWCS para sa pormal na reference investigation.

Summary: Joel Pablo Salud, moderated by Charlson Ong 

Abad: Reading Salud, my thinking was that if this is a journalist novel, then it was very much rooted in reality — but there is no reality but what was imagined. What is most real is what is most imagined. His feet are on the ground, and yet his imagination can endow his reality. Reality is essentially mysterious.

JCR: Ito ang kwento kung paano magkwento ang isang journalist – hindi pa siya mukhang nobela, pero ang kanyang poetics ay nobela.

Sa tingin ko, ang strongest character dito ay ang nanay – siya ang pinaka-mysterious.

Pero saan ang point of attack; saan ka magsisimula dito sa nobela? Dito, hindi ko makita kung ano ang ginagawa ng bida, ng writer; minsan, nakatuntong sa lupa, minsan nasa ere.

Dalisay: Ang problema ko dito talaga, ang lenggwahe; the language gets in the way of the story. The language is overwrought; masyado siyang inartehan. You should relax; do not strain yourself. Use your journalist background to make it simple, and let the narrative speak for the story.

Basically, namimili ka between Anglo-Saxon English, which is blunt and straight to the point, and Latin English, which is used by lawyers; it is polysyllabic. Trust the narrative to carry the atmosphere.

Ako mismo, iniiwasan ko ang characters na journalists o writers as protagonists, kasi nga parang invested sila with superior intelligence – you are stacking your deck in your favor right from the start.

One of the things that you will realize as a writer is that the older you get, the simpler your prose becomes. And I think that’s because confident ka na sa narrative na magdadala ng kwento.

Ong: So it’s the choice between the language of Ateneo and UP.

Eusebio-Abad: I was bothered by the ‘magarbong’ language; I felt that you could still build exactly the same atmosphere without having to resort to hyphaluting words. When you had told me earlier that you consciously write for women, maybe that’s where the flowery language is coming from; maybe it’s your impression that that’s what women want?

Salud: Hindi naman, wala naman akong ganoong impression.

Hidalgo: I cannot boast of having the same background as you and Dalisay, but I did have some journalistic experience. When I was young, I also wanted to write like Virginia Wolf. I outgrew that and eventually took as my model writers who had a more simple, lifted kind of prose. Your poetics essay is written in a different language, and it works – it’s simpler, more direct to the point.

These are what I think you do well: the ability to create the feel of the city; a kind of city fiction. The other is your ability to create a character.

It takes off when you focus on the piece.

Right now, it’s a journalist novel only because the main character is a journalist, but it’s not journalistic in the way you write. Do you think you might do a nonfiction novel; yun ang kayang-kaya mo e.

Silverio: I liked the characterization, but how come the characters are super-smart? May inconsistencies; I think you have to decide kung ano talaga sila.

You also have to review the dialogue because it’s kind of stilted; parang hindi siya conversational.

Ledesma: As I was reading the novel, it was like hearing Salud talking in your head. You take the point of view of the journalist who has prior knowledge of everything. But I’m thinking that a journalist wouldn’t prettify the situation; the language would have been more simple.

A lot of the character’s sketches came in between; baka pwedeng i-foreground na muna.

Some parts of the dialogue, it bothered me that they seemed to know everything — do you have to make the person sound like he’s speaking Tagalog but translated into English?

Sicat-Cleto: For this to work, I think ang tungkulin mo bilang nobelista ay hindi lamang pagpapaliwanag ng halimaw na iyon (referring to Mary Shelley’ monster), kundi ipakita kung ano siya; ano ang meaning? Dapat ay may unti-unting pagbubunyag what the monster is all about.

Vibiesca: While reading the first few chapters, ang dami kong natutunan na terms. Pero sabi nga, sa traditional novel, sa simula palang ay malinaw na ang conflict; pero ako, gusto ko kapag sa chapter one ay maraming mysteries. Dito, sa chapter 3 na nakita ang conflicts, kaya nagustuhan ko siya.

Cruz-Lucero: Sinulat mo ba ito bilang novel of ideas; na cerebral? Kasi mayroon talagang strong inclination for the style to be essayistic, which is why I thought na baka ang intention mo is for it to be a novel of ideas.

If this is not a novel of ideas, then what are the digressions for?

Do you have in mind na gusto mong gumawa ng TGFN – The Great Filipino Novel? Kung hindi rin, then simple lang pala ang kwento, bakit hindi naging simple ang language?

Mayroon kang journalistic register din. Pero dito, ito ang fiction register mo. Why not mine all these strengths and use all these styles?

Mayroon kang wit, pero napaka-belabored ng descriptions – essential ba ang every word? Kung babalikan mo, napaka-repetitious.  Tapos mayroon kang editorial comment na parang hindi na-gets ng reader ang total effect.

Ang isang suggestion ko, maaari kayang ang style ng buong nobelang ito ay gawin mo nalang  multiple styles? Na mayroon kang chapter na journalistic, may style ka na mala-Nick Joaquin, may style ka na pina-parody mo iyon? Kasi dito, naghahalo-halo kasi di ka conscious na iba-iba ang language registers mo. At ang impression ko, hindi mo kayang isustain ang isang language register kaya nag-iiba-iba ka. Maging conscious ka sa paggamit ng iba-ibang language registers and mine that as a strength.

Ong: It could be a novel about the power of imagination. He wants to dwell on the dark side of the human psyche. But the language gets in the way of the story; it’s overwrought. Find a register that you are comfortable with.

Hidalgo: Maybe the reason for the way the language has been used is partly his concept of what the ‘I’ is. The character really becomes you. The person you wanted to project who seemed to be cynical, but deep inside is actually a poet and a philosopher. You need to be able to convincingly create that character who is not just a hard-boiled journalist but who is also sensitive and well-read. Was that the kind of hero you had in mind?

Salud: I think I fell into that trap and ended up mixing everything up; who am I as the writer and the protagonist himself?

Hidalgo: If you write the novel in many registers, as Cruz-Lucero said, you have to let go of the character.

Also, the epigraph already reveals the mystery.

JCR: Ang dominant na style sa pagsusulat nito, ang daming ‘siya nga pala.’ Yun siguro ang source kung bakit dalawa ang boses dito: ang boses ng nagkukwento ang ng ikinukwento. I-maximize mo na ang dalawang boses na ito.

Abad-Jugo: This is the kind of novel I like to read; the idea of something in the ancient past appear again in the present. The introduction really made me feel that you were writing a Victorian novel. The use of language should convince the reader where it’s set.

Tolentino: In terms of plot, dapat may kind of reward sa unfolding ng details to make for a more compelling reading. Dito, ang daming nirereveal na di mo madiscern kung ano pa ang important and ano ang magt-take ng back seat. Na-engage din ako sa slow tempo, pero kailangang may reward.

It would be good to think about the general structure. The plot is a kind of design para mas maganda mong maikwento.

Maybe it would also be good to peg it to a kind of discernible genre: ako, I would think of this as a kind of film noir. Then you can play around the conventions.

Dalisay: You can retain the same mystery of the core, but the telling would be more contemporary. You get a lot more mileage by being in your own place and time. You’d get a lot more powerful and conceptually more intriguing novel, which would contribute to the genre itself.

Hidalgo: There are parts of the novel that are where you’re talking about. It’s really city fiction, and that’s where your background as a journalist is really important.

Cruz-Lucero: Mayroon ka kasing biglang quotable quote sa isang chapter; naglalagay ka ng statements na the narrator’s philosophical take on something ordinary. The reward that the reader expects from struggling through profundities, kapag gumagamit ka ng quotes from world masters, nagsusuffer ang sarili mong takes in comparison. Tanggalin mo nalang.

Angeles: Lumabas ang pagiging poet mo dito; ang daming metaphors.

Abad: I hope the relationship between father and mother will become clearer – it is an interesting relationship.

Dalisay: I will look forward to a second novel, and that’s because this always happens typically in the first novel. Strategically, the novel is really a moving away from yourself, and so the second and first novel would really be more challenging. It’s really in the construction of other lives that our skills, insight, or vision as writers will emerge; it’s not in using our own voice. And that’s the point that we all want to get to. You need to write this novel, write all the words you want to say, but move on from that.

Joel Pablo Salud’s Poetics

 

_DSC0059 copyImage

ESSAY ON THE WRITING OF

LUNA LLENA

53rd UP WRITERS WORKSHOP

BAGUIO CITY, APRIL 2014

Writing without looking back

This work-in-progress, Luna Llena, hardly falls under the category of a “first” novel, at least in my case. This is my fourth toe-curling, yet obstinate attempt. My second manuscript bears the lively distinction of being rejected by a university publishing house for want of what they called a more modern voice. They were right. I thought then that an older, more quixotic tone would better serve a story set in the sprawling plantations of Batangas prior to the Second World War.

Finding my “voice” for the novel was a bit of an uphill climb. Having been weaned in the lyricism of the classics, namely de Balzac, Proust, Rilke, Camus, I fell into the gravest error of all: to follow their footsteps at a day and age given over to short attention spans, harsh rules of brevity and, one so sadly misunderstood by me, humor.

I wrote what were perhaps the most wearisome novels ever to wish the death of trees. I know that now. Although they were hardly dull, they seem to have failed miserably to speak to this generation. My first—a bold fusion of three-hundred seventy-four years of real and fictional history, a take-off from the life of El Filibusterismo’s Isagani and Paulita Gomez—flat-lined at Chapter twenty-eight. Notwithstanding four years of study and research. A night of song and chilled beer, gambas and chats about writing novels with good friend Charlson Ong was all it took to drop the effort.

Too, the realization that I barely possess the patience to rewrite more than a hundred-fifty thousand words set in long, mind-numbing sentences did much to change my route.

My second crack at another story, Girl Among the Doves, made a wrong turn somewhere and fell into a ditch, between the death of the second protagonist Don Honoré and the flight of his spirit-possessed daughter from an angry mob. It was my first attempt at erotica, and while I may have ample material on the subject, I never thought that a clearer sense of literary direction would’ve sufficed. I had since abandoned the project to pursue Luna Llena.

I think it bears mentioning that Luna Llena typifies the kind of stories I like to read: tales thick with an urban gothic mystique. I’m what some would call a fabulist, a writer of gothic fables, which some stories in my first published short story collection, The Distance of Rhymes and Other Tragedies, will hardly belie. I love the ‘magic realism’ of Gabriel Garcia Marquez, the urban gothic tales of Carlos Ruiz Zafón and Mario Vargas Llosa and the thrill of the chase, best portrayed by Charlson Ong’s novel Blue Angel, White Shadow. I thought of blending these together to come up with a synthesis of the lyrical and the action-packed. It is fantasy without wings and magic wands, the vampyr-ish minus the fangs.

Luna Llena, in particular, is dark, gothic, yet told in a fashion that breaks the conventions of humourless storytelling. Standing as storyteller is Joaquin, a veteran journalist with more than your commonplace flair for the tongue-in-cheek. He straddles between the lyricism of the old and a bizarre light-headedness I believe is important to the overall enjoyment of, and humour in, the story. For one, it creates a relaxed and easy feel to reading without forgoing the shifting climes necessary to the unfolding of the tale.

My inspiration for this story is a weird one. Reading glasses, cellular phones, jewelry, lighters, books we recall leaving at a certain area in the office or the house disappear and, minutes or hours later, reappear in a totally different spot. I’m of the mind that there’s an explanation to everything, a line this novel dares cross with gothic storytelling.

So, I imagined there’s a world out there—much like our own but not of it—inhabited by creatures that are curious about the things humans possess. These creatures move, live and spread along an invisible skyway of roofs, pipes, wires, smokestacks and everything we have built above our heads. These creatures, hideous and somewhat hostile, find their true nature as echoes of the human soul. They are frighteningly gruesome yet familiar, mirror images of the very traits we love and hate in ourselves.

I have to admit: I have not enjoyed the adventure of writing a novel as when I embarked on this strange yet fantastic tale of creatures living on our rooftops. Its main characters reflect their virtual twins in real life: Joaquin, the storyteller, a scrawny young nerd and reporter given over to the love of books, tobacco and flights of fancy; Yréne, Joaquin’s mom, sweet, compassionate, but with a deep dark secret; Joaquin’s father, Francisco, fondly called Iskô, the itinerant philosopher whose voice reappears every so often in the course of the tale; Wilfredo or Fred, the overbearing editor-in-chief with a flair for the ostentatious; Capt. Salvador E. Salvador or Kapitan Badong, the aging veteran cop whose familiarity with the streets helped put some sense into the mystery; Lt. Guillermo Sabatero or Willie, Mahatma Gandhi who had too much pizza; Vivian, registered nurse and Joaquin’s love interest; and the wily Karlo Pintado, the young tattooed street thug whose uncanny display of street smarts and nearly academe-quality intellect he owes to Google.

I will have to humbly beg off any and all introduction about the creature in order to avoid the risk of telling more than half the story.

This literary excursion proves difficult only when work gets in the way of the hours devoted to writing the piece. As editor-in-chief of the Philippines Graphic, I am obligated to read and edit somewhere close to sixteen- to twenty-thousand words of essays, analysis pieces, reports, fiction, poetry and feature articles—close to a third of which is mine. Top that with the flood of research, interviews, meetings, continuing coverage and corporate invitations no one in his right mind can ignore without risking one’s job. Let’s not even talk about cosy moments a father like myself ought to spend with family, the pleasure of reading one’s books (which demands a two-novel-a-week regimen), leisurely writing and, if luck would have it, some intimacy with the wife outside of Facebook.

But more than the sheer insistence of a thankless profession, I stick to this regimen for no stranger reason than the curse of age. They say fifty is the new forty. In my case, it is a life that’s slowly pulling to a stop. I have noticed that the mind fails to soar as quickly as it did in my younger years. Reading and writing help me keep my grey matter’s death at bay, somewhere between a good night’s sleep and that early morning jaunt to the john with a book by Henry Miller. All this work to my advantage, even how I spend time: I count them now in seconds, not days or months or years. It’s a cruel kind of time management, but it works for me. It gets the job done.

The real difficulty lies in this: the place where I write. I live in a fairly old one-storey house inside a gated subdivision. In the course of a day, noise seeps through windows and cracks, nearly claiming it as its own. I’ve trained myself to write under the harshest and most inflexible of situations having been a journalist of close to three decades. But literature seem to demand more.

Our bigger dinner table doubles as my holy of holies, alongside which a hail of people moves about like Plaza Miranda on steroids. The distraction I suffer everyday is close to unbearable. I am forced daily, notwithstanding a day job, to write my stories in the wee hours, during which I enjoy a modicum of silence, far removed from the ruckus of village guards wooing drunk teenagers and cries from my starving cats—all seven of them. Nights do come when barbequing my cats seems to be a better tack. I say this with the hope that perhaps someone here could offer me the pleasure of an answer—if not hotel accommodation for my pets.

To tackle the question why I am writing this novel, I have only this for an answer: beats me. I have neither pedestrian nor highbrow reasons for doing so, except perhaps a particular fondness for storytelling. Luna Llena opens eyes to the world as it ought to be seen, warts and all. My experience as a journalist helps in the shaping of two fictional worlds fused to form the novel’s reality. The challenge in using a journalist’s experience in a novel is to avoid being jaded in one’s view of the world despite what one knows. As society and government’s critic, it is easy to fall into the temptation.

For a novel to be what it truly is, I believe, as Jane Austen said, it must display “the greatest powers of the mind, in which the most thorough knowledge of human nature, the happiest delineations of its varieties, and the liveliest effusions of wit and humor, are conveyed to the world in the best-chosen language.” Quite the tall order for one so consciously imperfect as I am. But as a writer, I’d rather die than not have a crack at it. For one like myself who barely has the time to join a literary contest, let alone win one, more than the adventure of creation and speculation is the sheer unabashed joy of knowing it can be done.

But then frustrations come and go, and the most infuriating days are those when I miss recalling a word or two, or a particular sentence construction that I like. I also tend to mix up names and characters and places which early on I remembered with eagle-eye clarity. But I have a Plan B. Thanks to my eldest daughter and my wife, themselves writers of stories, who see to it that they remember everything, and I mean everything. Thus, it would take more than a glum senior moment to keep me from finishing this novel.

Will people buy the book, read the story? I don’t know, although no writer writes without the hope of being read. A novel worth its time in writing is rare. A novel worth buying is even rarer. In a country, so fickle as to choose the intellectually disastrous over literature that helps raise awareness and aesthetic sensibilities, to even wish for a second printing of five hundred volumes is to risk frustration.

But writers write, and there’s no chance in the world that I can skirt my way out of that. Somewhere between my first poor excuse for a poem to my first published short fiction, I knew I crossed the line and there’s no turning back. All I can do now is hope, that I may keep the heart forever warm, so I can have the strength and clarity of mind to better understand the complex nature of our lives, loves, losses and laurels.

As my first ever workshop, I only have the faintest idea of what will and can happen. I’ve heard stories, both horrific and erotic, from fellows and friends. I have shunned the workshop for one reason only: I barely had the chance, the time or the resources to join one. I was a fledgling writer for a national newspaper when I first heard of literary workshops. I stormed heaven for the chance to join. A colleague had given up a future as one of the paper’s correspondents to join Silliman that year. A decade after, another colleague joined the U.P. Writers Workshop. I was so in need of a job, I could not for the life of me imagine a week-long stint in any of the workshops. It broke my heart twice to see them leave without me. Be that as it may, I was fortunate to have mentors in all my years of writing, the honest-to-goodness kind, those who took the time to harshly pin down my double metaphors, nip my dangling modifiers, wrought some long lasting agreement between my subjects and verbs. To these generous souls I owe much of what I have achieved, however modest. I’m now looking forward to the promise of learning more with your help.

To laugh, to grin, to sneer, to be brought near to tears, to be compelled to think, to act in such a way as to benefit even just a few, to scour for answers, or dig for more questions, to know, to understand a friend, a wife or a child, or whisk away a gorgeous bride, to risk going against popular opinion, or hell, or soar well to a heaven of our own making, to dance,  to be grateful for that one chance to get laid, or sing, to hope, to love—these and more are my reasons for writing this and, hopefully, other novels.

And what better way to accomplish these than to set off on an adventure without looking back.   ###

Live Updates from the staff of the 53rd UP National Writers Workshop